Savdo bosimi Kanadani yangi hamkorlar izlashga undamoqda
Kanada bosh vaziri Mark Karni sentabr o‘rtalarida Torontoda ikki kunlik sarmoya anjumanini o‘tkazdi. Hukumat va investitsiya kompaniyalari hamkorlikda tashkil etgan uchrashuvda u Kanada beqaror savdo va bojlar davrida ham sarmoya uchun ishonchli mamlakat bo‘lib qolishini ta’kidladi.
Karni moliya va investitsiya sohasidagi tajribasidan foydalanib, mamlakatning energetika, muhim minerallar, sun’iy intellekt va mudofaa sanoatidagi imkoniyatlarini tanishtirdi. Anjumanga Birlashgan Arab Amirliklari, Norvegiya va Saudiya Arabistonining davlat investitsiya jamg‘armalari, shuningdek, Avstraliya, Singapur, AQSh va Xitoydan kelgan moliya vakillari taklif etildi.
Kanadaning maqsadi AQSh bilan aloqalarni uzish emas, balki savdo va sarmoya uchun boshqa yo‘llarni ham yaratib, iqtisodiy zarbalarga chidamliligini oshirishdir.
Sarmoyadorlarga taqdim etilayotgan imkoniyatlar
Kanada uzoq vaqt davomida xorijiy kompaniyalarni, avvalo, AQSh bozoriga yaqinligi bilan jalb qilib keldi. Masalan, Kanadada zavod ochgan kompaniya mahsulotlarini chegaradan o‘tkazib, AQShdagi xaridorlarga yetkazishi mumkin edi. Biroq ikki davlat o‘rtasidagi boj mojarosi bu ustunlikka bo‘lgan ishonchni susaytirdi.
Ottava endi o‘z taklifini mamlakatning tabiiy boyliklari va texnologik salohiyatiga tayanib shakllantirmoqda. Hukumatning hisobicha, energiya, muhim minerallar, sun’iy intellekt va mudofaa sanoati nafaqat AQSh, balki boshqa hududlardagi investorlar uchun ham qiziqarli bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, sarmoya jalb etish oson kechmasligi mumkin. Kanadada ayrim investitsiya loyihalarini tasdiqlash jarayoni murakkab va uzoq davom etishi haqidagi e’tirozlar bor. Demak, xalqaro sarmoyadorlarni taklif qilish bilan bir qatorda, mamlakat ichidagi tartib-taomillarni ham soddalashtirish zarur bo‘lishi mumkin.
Kanada va Yevropa Ittifoqi o‘rtasida yangi yaqinlik
Kanadaning AQShga qaramlikni kamaytirish harakati savdo bilan cheklanmayapti. Yevropa Ittifoqi rahbari Ursula fon der Lyayen Kanadaga “assotsiatsiyalashgan a’zo” maqomini taklif qildi. Bu maqom to‘liq a’zolik bilan bir xil emas, ammo tomonlarga ayrim siyosiy va amaliy sohalarda yaqinroq hamkorlik qilish imkonini berishi mumkin.
Mark Karni taklifni ma’qullab, Yevropa parlamentidagi nutqida Kanada va Yevropa o‘rtasidagi tarixiy rishtalarni eslatdi. U Birinchi jahon urushi paytida Yevropadan keltirilgan eman daraxti mevasi Kanadaning Ontario hududiga ekilgani haqidagi voqeani tilga olib, ikki qit’ani bog‘laydigan uzoq tarixni ta’kidladi.
Karni Kanada va Yevropa faqat vaziyat qulay bo‘lgandagina hamkorlik qiladigan sheriklar emasligini aytdi. Uning fikricha, kelajakdagi strategik salohiyatni faqat geografik yaqinlik emas, balki davlatlarning bir-birini to‘ldira olishi ham belgilaydi. Masalan, bir tomon energiya yoki xomashyo taklif qilsa, ikkinchisi texnologiya, sarmoya yoki mudofaa tajribasini taqdim etishi mumkin.
“Assotsiatsiyalashgan a’zo” maqomi nimani anglatishi mumkin?
Bu atama davlatning Yevropa Ittifoqiga to‘liq qo‘shilishini anglatmaydi. Aksincha, u muayyan dasturlar va siyosiy yo‘nalishlarda yaqin hamkorlik qilish shaklini nazarda tutadi; maqomning aniq shartlari esa tomonlar kelishuviga bog‘liq bo‘ladi.
Kanadaning bu taklif bo‘yicha amaliy hamkorlik doirasi oyning oxirida o‘tkazilishi kutilayotgan qo‘shma sammitda muhokama qilinishi mumkin. Shu bois hozircha bu tashabbusni yakunlangan kelishuv emas, balki kelgusidagi munosabatlarga yo‘l ochishi mumkin bo‘lgan taklif sifatida ko‘rish kerak.
Savdo bilan birga mudofaa va diplomatik aloqalar ham kengaymoqda
Kanada Yevropa Ittifoqining SAFE mudofaa jamg‘armasida qatnashmoqda. U bu dasturga qo‘shilgan Yevropadan tashqaridagi yagona davlat sifatida ko‘rsatilgan. Mudofaa jamg‘armalari odatda qurol-yarog‘ va harbiy imkoniyatlarni rivojlantirishni moliyalashtiradi; bunday hamkorlik davlatlarning xavfsizlik sohasidagi aloqalarini ham mustahkamlashi mumkin.
Karni Fransiyaga safari davomida prezident Emmanuel Makron bilan uchrashib, hamkorlikni qayta tasdiqladi. Tomonlar kosmik infratuzilmani rivojlantirish kabi qo‘shma loyihalarni ham muhokama qildi. Kosmik infratuzilma deganda, masalan, aloqa, navigatsiya va Yer kuzatuviga xizmat qiladigan sun’iy yo‘ldoshlar hamda ularni boshqarish tizimlari tushuniladi.
Buyuk Britaniya ham Kanada va Yevropa o‘rtasidagi iqtisodiy yaqinlashuvga qo‘shilishi mumkin. Kanada moliya vaziri Fransua-Filipp Shampan Britaniya ushbu hamkorlikda faol o‘rin egallashi kerakligini aytdi. Karni esa Yevropadagi uchrashuvlari orasida Liverpulda Britaniya rahbari bilan ko‘rishib, ikki tomonlama aloqalarni namoyish etdi.
Kanada uchun bu jarayon faqat yangi bozor topish haqida emas: savdo, mudofaa, texnologiya va diplomatiyani bir-biriga bog‘laydigan uzoq muddatli sherikliklar yaratish ham muhim.
Trampning tahdidlari va Kanada ichidagi kayfiyat
Donald Tramp Kanadaning Yevropa Ittifoqi bilan yaqinlashuvini “kulgili” deb atadi va Yevropa Ittifoqi AQShga qarshi deb baholagan qadamlar qo‘ysa, unga qo‘shimcha bojlar joriy etish bilan tahdid qildi. Ammo Kanada va AQSh o‘rtasidagi munosabatlarning yomonlashuviga Vashingtonning boj siyosati ham turtki bo‘ldi.
Ikki mamlakat uzoq vaqt davomida erkin savdo kelishuvlari orqali chambarchas bog‘langan edi. Savdo zanjirlari kundalik hayotdagi oddiy mahsulotlarda ham ko‘rinadi: bir mamlakatda ishlab chiqarilgan ehtiyot qism boshqa mamlakatda yig‘iladigan avtomobilga o‘rnatilishi mumkin. Shu sababli yangi bojlar nafaqat hukumatlar, balki korxonalar, ishchilar va iste’molchilarga ham ta’sir qilishi ehtimoli bor.
Avgust oyida bojlar bo‘yicha muzokaralar natija bermagach, ikki tomon javob choralarini kengaytirdi. Shunga qaramay, Kanada AQSh bilan savdoni to‘xtatmoqchi emas. Kanada moliya vazirining bayonotiga ko‘ra, savdo mojarosini Kanada boshlab bermagan va mamlakat vaziyatni keskinlashtirishdan qochib, muzokaralarga qaytishga tayyor.
Kanada aholisi orasida ham AQShning ayrim mahsulotlarini xarid qilmaslik kayfiyati kuchaydi. So‘rov va siyosiy munozaralar haqidagi maqolada Karni hukumatining qat’iy pozitsiyasi jamoatchilik qo‘llovini olgani qayd etiladi. Ayrim tahlillarga ko‘ra, mojaro ko‘pchilik uchun oddiy boj masalasidan kengroq tus olib, Kanada suvereniteti va milliy o‘zligini himoya qilish bilan bog‘liq masalaga aylangan.
Iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik uzilishni qiyinlashtiradi
Kanada va AQSh o‘rtasidagi iqtisodiy hamda xavfsizlik aloqalari chuqur. Shu bois “AQShdan uzoqlashish” mamlakatning barcha aloqalarni uzishini anglatmaydi. Amaliy maqsad — savdoning bir qismini boshqa bozorlarga yo‘naltirish, yangi sarmoyadorlarni jalb qilish va muhim mahsulotlarni yetkazib berishda tanlov imkonini ko‘paytirish.
Bu jarayonni oddiy misol bilan tushuntirish mumkin: agar korxona barcha xomashyoni faqat bitta yetkazib beruvchidan olsa, o‘sha manbada uzilish yuz berganda ishlab chiqarish to‘xtab qolishi mumkin. Bir nechta yetkazib beruvchi bilan ishlash xarajatni oshirishi mumkin, ammo kutilmagan zarbaga bardoshlilikni kuchaytiradi. Kanada izlayotgan iqtisodiy diversifikatsiya ham shunga o‘xshaydi.
Boshqa davlatlar ham Yevropa bilan aloqalarni kuchaytirmoqda
Kanadadan tashqari, bir qator davlatlar ham savdo va siyosiy sherikliklarini kengaytirmoqda. Bu harakatlarning barchasini faqat AQSh siyosati bilan izohlab bo‘lmaydi, biroq boj tahdidlari va noaniqlik mamlakatlarni muqobil imkoniyatlarni tezroq izlashga undayotgan omillardan biri sifatida ko‘rilmoqda.
- Meksika may oyida Yevropa Ittifoqi bilan 2000-yildagi savdo kelishuvining o‘rnini bosadigan vaqtinchalik bitimni imzoladi. Bu AQSh bozoriga bog‘liqlikni kamaytirish yo‘lidagi qadam sifatida talqin qilinmoqda.
- Hindiston va Yevropa o‘rtasidagi savdo muzokaralari qariyb yigirma yil davom etdi va bu yil yanvar oyida yakunlandi. Kelishuvga faqat savdo manfaatlari emas, balki geosiyosiy omillar ham yordam bergani ta’kidlandi.
- Yaponiya va Yevropa Ittifoqi o‘tgan yil iyul oyida raqobatbardoshlik bo‘yicha hamkorlikni boshladi. Bu texnologiya, sanoat va iqtisodiy barqarorlik kabi yo‘nalishlarda birgalikdagi ishlarni kengaytirishga qaratilgan.
- Avstraliya 2015-yildan beri “Yevrovideniye” qo‘shiq tanlovida qatnashadi. Yevropa bilan aloqalari savdodan tashqari xavfsizlik va mudofaa sohalariga ham yoyilgan; Yevropa Ittifoqi rahbari Avstraliyaga tashrif buyurib, erkin savdo kelishuvi hamda xavfsizlik hamkorligini ilgari surgan.
Bu misollar mamlakatlar faqat bitta ittifoq yoki bozorga suyanmaslikka intilayotganini ko‘rsatadi. Bunday yondashuvda davlatlar turli sheriklar bilan kelishuv tuzib, mahsulotlarini ko‘proq bozorda sotish va sarmoya manbalarini ko‘paytirishga harakat qiladi.
Oldinda qanday o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin?
Kanadaning Yevropa bilan yaqinlashuvi AQShga qaramlikni qanchalik kamaytirishi hozircha noma’lum. Buning uchun yangi kelishuvlar amalda ishlashi, sarmoyadorlar mablag‘ kiritishi va kompaniyalar yangi savdo yo‘llaridan foydalanishi kerak. Siyosiy bayonotning o‘zi savdo oqimini bir zumda o‘zgartira olmaydi.
Boshqa tomondan, hamkorlikning turli yo‘nalishlarga — savdo, mudofaa, kosmik texnologiyalar va muhim minerallarga — yoyilishi uzoq muddatda ko‘proq tanlov yaratishi mumkin. Agar bir bozor bilan munosabatlar yomonlashsa, davlatlar boshqa sheriklar bilan savdoni oshirish yoki qo‘shma loyihalarni davom ettirish imkoniga ega bo‘ladi.
Trampning boj siyosati shu tariqa xalqaro aloqalarni qayta ko‘rib chiqishga turtki bermoqda. Kanada, Meksika, Hindiston, Yaponiya va Avstraliya kabi davlatlarning Yevropa bilan muloqoti — global iqtisodiyotda ishonch va barqarorlikni saqlash uchun mamlakatlar o‘zaro muqobil aloqalar qurayotganining belgisi.
Asosiy savol Kanada AQShdan butunlay voz kechadimi, deganida emas. Muhim masala — Ottava o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun yetarlicha ko‘p hamkor va iqtisodiy yo‘l yarata oladimi, deganidir.
