Xitoy raisi Si Szinpin o‘tgan oyning 23–25-kunlari AQShning Vashington shahriga tashrif buyurib, AQSh Prezidenti Donald Tramp bilan uchrashdi. Kolumnada bu Si Szinpinning 11 yil ichidagi ilk davlat tashrifi ekani aytildi. Ikki rahbar shu yil may oyining o‘rtalarida Prezident Tramp Pekinga tashrif buyurganidan keyin yarim yil ichida ikkinchi bor uchrashdi. Ularning shu yilgi Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi (아시아태평양경제협력체, APEC) va Yigirmatalik guruhi (주요 20개국, G20) sammitlarida yana uchrashishi mumkinligi ham tilga olindi.

Fon va kontekst

Tashrif nafaqat rahbarlarning qanchalik tez-tez uchrashgani, balki marosimlari bilan ham e’tibor tortdi. Kolumnaga ko‘ra, Prezident Tramp aeroportga kelib, Si Szinpinni kutib oldi va AQSh unga yuqori darajadagi marosim izzat-ikromini ko‘rsatdi. Biroq bu manzaraning o‘zi muzokaralarda qanchalik muhim kelishuvlarga erishilganini aniqlash uchun yetarli emas.

Tayvandagi Milliy Chengchi universiteti (대만 국립정치대학) Xalqaro munosabatlarni o‘rganish markazi direktori Van Sin-syan uchrashuv maqsadlarini uch qismga ajratib tushuntirdi. Birinchisi — o‘tgan yil oktabr oyi oxirida Pusanda va shu yil may oyi o‘rtalarida Pekinda bo‘lib o‘tgan uchrashuvlarda tomonlar va’da qilgan ishlar qanday bajarilganini tekshirish. Ikkinchisi — har ikki rahbarning ichki siyosiy ehtiyojlarini hisobga olish, uchinchisi esa kutilmagan to‘qnashuvning oldini olish uchun AQSh-Xitoy raqobati xavflarini boshqarish.

Ichki siyosatga oid izoh Van Sin-syanning tahlilidir. Uning fikricha, Tramp Xitoyning xarid bo‘yicha va’dalarini va AQSh-Xitoy munosabatlarini boshqara olishini ko‘rsatib, noyabrdagi oraliq saylovlar oldidan o‘z mavqeini mustahkamlashga intilmoqda. Van Sin-syan Si Szinpin esa ikki davlat munosabatlarini faqat o‘zi barqarorlashtira olishini namoyish etib, kelasi yilgi “21-partiya qurultoyi” (21차 당 대회) oldidan qayta saylanish kayfiyatini kuchaytirmoqchi, deb tahlil qildi. Bu uchrashuv sabablarini izohlovchi talqin bo‘lib, rahbarlar buni o‘z maqsadlari sifatida ochiq aytgani tasdiqlanmagan.

Bu xabar nimani anglatadi

Kolumnaning asosiy fikri shuki, uchrashuvlar soni ko‘paygani ikki davlat o‘rtasidagi strategik ziddiyatlar bartaraf etildi, degani emas. Kolumnada Tayvan, texnologiyalar ustidan nazorat va sun’iy intellekt (AI) kabi muhim strategik masalalarda jiddiy kelishmovchiliklar saqlanib qolayotgani aytilgan. Van Sin-syan bu uchrashuvda ramziy ma’no amaliy natijalardan ko‘ra kattaroq bo‘lgan, deb baholadi.

Eron, Ukraina va Shimoliy Koreya masalalari ham rahbarlar o‘rtasidagi suhbatga kiritildi. Kolumnaga ko‘ra, ikki rahbar Eronning yadro quroli va Hormuz bo‘g‘ozidan o‘tish uchun to‘lov undirish masalalarida asosiy qarashlar bo‘yicha mushtaraklikka erishdi. Van Sin-syan bu masalalarda AQSh Xitoyga muhtoj ekaniga e’tibor qaratdi va ularni Xitoy AQSh bilan muzokaralarda ishlatishi mumkin bo‘lgan vosita sifatida talqin qildi. Bu ham kolumna muallifining tahlili bo‘lib, mazkur masalalar yuzasidan aniq kelishuvga erishilgani tasdiqlandi, degani emas.

Tayvan masalasi kelishmovchilik bilan kelishuv o‘rtasidagi tafovutni ko‘rsatuvchi misoldir. Kolumnada Sinxua axborot agentligi (신화통신) xabariga tayanib, Si Szinpin AQSh “Tayvan mustaqilligi”ga qarshi pozitsiyasini saqlab qolishi va Tayvan masalasini ehtiyotkorlik bilan ko‘rib chiqishi kerakligini aytgani bayon qilindi. Biroq ikki davlat e’lon qilgan kelishuvlar ro‘yxatida Tayvan masalasi tilga olinmagan. Talab bildirilganini va qo‘shma kelishuv e’lon qilinganini bir-biridan farqlash lozim.

Ikki rahbar Ikkinchi jahon urushi davrida Xitoy va AQSh ittifoqchi bo‘lib birga jang qilgani va g‘alaba qozonganini mushtarak qarash sifatida qayd etdi. Kolumnada bu oddiygina o‘tmishni eslashdan ko‘ra ko‘proq ramziy ma’noga ega, deya talqin qilindi. Muallif o‘sha paytda AQSh bilan birga jang qilgan tomon hozir Tayvanda joylashgan Xitoy Respublikasi bo‘lganini ta’kidlab, bu mushtarak qarash Tayvan nuqtayi nazaridan “Xitoy Respublikasini o‘chirish” sifatida qabul qilinishi va Xitoy Kommunistik partiyasi (중국공산당) markazidagi urush tarixiga oid talqinni kuchaytirishi mumkinligini aytdi. Bu kolumna muallifining bahosi. Ikki davlat e’lon qilgan mushtarak qarash ifodasi bilan muallifning talqinini alohida ko‘rib chiqish kerak.

O‘quvchilar uchun muhim jihat shuki, sammitni faqat “munosabatlar yaxshilanayotgani” yoki “ziddiyatlar hal bo‘layotgani”ning yagona belgisi sifatida qabul qilish qiyin. Masalan, ikki davlat rahbarlari o‘zaro muloqotni davom ettirsa-yu, Tayvan yoki texnologiyalar ustidan nazorat masalalarida qarashlaridagi tafovutlar saqlanib qolsa, muloqotning davom etishi ziddiyatlarni bartaraf etishdan ko‘ra keskinlikni boshqarishga xizmat qilishi mumkin. Van Sin-syan ikki rahbar may oyidagi Pekin uchrashuvidan keyin o‘zaro aloqalarni davom ettirib, noyabr oyida Xitoyning Shenzhen shahrida bo‘ladigan APEC va dekabr oyida AQShning Mayami shahrida bo‘ladigan G20 sammitlarida yana uchrashish yo‘lini tayyorlaganini tahlil qildi. Biroq ular haqiqatan uchrashishi hozircha tasdiqlangan fakt emas.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Rais Si o‘tgan oyning 23–25-kunlari Vashingtonga tashrif buyurdi; kolumnada bu uning 11 yil ichidagi ilk davlat tashrifi ekani aytildi.
  • Bu uchrashuv shu yil may oyi o‘rtalarida Pekinda bo‘lib o‘tgan uchrashuvdan keyin yarim yil ichida ikki rahbarning ikkinchi uchrashuvi bo‘ldi.
  • Kolumnada Tayvan, texnologiyalar ustidan nazorat va AI masalalarida jiddiy kelishmovchiliklar saqlanib qolayotgani aytildi.
  • Si Szinpinning Tayvanga oid so‘zlari Sinxua axborot agentligi xabari orqali yetkazildi, biroq ikki davlat e’lon qilgan kelishuvlar ro‘yxatida Tayvan masalasi tilga olinmadi.
  • Ikki rahbar shu yilgi APEC va G20 sammitlarida yana uchrashishi mumkinligi aytildi, ammo uchrashuv tasdiqlangani haqida ma’lumot yo‘q.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Pusan va Pekindagi uchrashuvlarda va’da qilingan ishlarning qaysilari bo‘yicha bu gal ularning bajarilgani amalda tekshirildi.
  • Bu muzokaralarda ikki davlat qanday aniq kelishuvlarga erishdi va keyingi chora-tadbirlar nimalardan iborat.
  • Ikki rahbar noyabrdagi APEC va dekabrdagi G20 sammitlarida haqiqatan yana uchrashadimi.

O‘quvchilar nimalarni kuzatishi kerak

  • Keyingi bayonotlarda Pusan va Pekin uchrashuvlarida berilgan va’dalarning qaysilari tekshirilgani aniq ochiqlanishiga e’tibor qaratish lozim.
  • Ikki davlatning qo‘shma bayonoti yoki keyingi chora-tadbirlariga Tayvan, texnologiyalar ustidan nazorat va AIga oid masalalar kiritilgan-kiritilmaganini tekshirish ramziy muloqot bilan amaldagi siyosatdagi o‘zgarishlar o‘rtasidagi farqni anglashga yordam beradi.
  • APEC va G20 sammitlaridagi rahbarlar uchrashuvi ehtimol sifatida tilga olingani uchun, ishtirok etish hamda ikki tomonlama uchrashuv rasman tasdiqlangan-tasdiqlanmaganini farqlash kerak.