Một điểm nghẽn, hai thế giới pháp lý

Eo biển Hormuz không đơn thuần là một thực thể địa lý. Về mặt vật lý, đây là một eo biển hẹp nối liền hai vùng biển lớn, nhưng về mặt chính trị và pháp lý, nó là một "điểm nóng" đầy mâu thuẫn.

Đối với thế giới, đây là một điểm nghẽn (choke point) cực kỳ quan trọng, nơi có khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu đi qua mỗi ngày. Tuy nhiên, Hoa Kỳ và Iran lại nhìn nhận vùng nước này theo hai cách hoàn toàn trái ngược nhau.

Washington coi Eo biển Hormuz là một đường thủy quốc tế thuần túy, trong khi Tehran lại khẳng định đây là một phần của lãnh hải (vùng biển thuộc chủ quyền của một quốc gia) của họ.

Chính sự khác biệt này dẫn đến những xung đột trực tiếp: Việc Iran thu phí tàu thuyền bị Mỹ coi là bất hợp pháp, và ngược lại, các biện pháp phong tỏa của Mỹ bị Iran lên án là vi phạm nghiêm trọng chủ quyền quốc gia.

Nền tảng của Luật Biển và sự chia rẽ

Để hiểu tại sao hai cường quốc này không thể tìm được tiếng nói chung, trước hết cần hiểu về Luật Biển. Đây là một hệ thống các quy tắc, tập quán và hiệp định quốc tế quy định quyền tiếp cận và kiểm soát đại dương.

Trung tâm của hệ thống này là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), được hoàn thành năm 1982 và có hiệu lực từ năm 1994. Mục tiêu của UNCLOS là tạo ra một khung pháp lý ổn định, phân chia các vùng biển rõ ràng để mọi quốc gia đều đồng thuận về quyền hạn của mình.

Tuy nhiên, một vấn đề nghiêm trọng nảy sinh: Cả Mỹ và Iran đều không phê chuẩn UNCLOS.

  • Iran: Đã ký nhưng chưa phê chuẩn (chưa chính thức chấp nhận ràng buộc pháp lý).
  • Hoa Kỳ: Không ký và cũng không phê chuẩn.

Vì không cùng thuộc một "vũ trụ pháp lý", hai nước không có một cơ sở thỏa thuận chung để điều chỉnh hành vi của mình tại eo biển, khiến mọi tranh chấp trở thành cuộc chiến về cách giải thích luật.

Góc nhìn của Iran: Quyền "Đi qua vô hại"

Iran dựa vào các tiêu chuẩn luật pháp cũ hơn UNCLOS, cụ thể là phán quyết của Tòa án Công lý Quốc tế trong vụ Kênh đào Corfu năm 1949 và Công ước về Biển Lãnh hải năm 1958.

Theo các tiêu chuẩn này, tàu thuyền nước ngoài có quyền "đi qua vô hại" (innocent passage). Điều này có nghĩa là nếu một con tàu chỉ đơn thuần đi ngang qua mà không gây hại cho an ninh của quốc gia ven biển, nó phải được phép đi qua.

Quyền hạn và mâu thuẫn của Tehran

Quyền đi qua vô hại cho phép Iran và Oman (quốc gia ven biển còn lại) thiết lập một số quy tắc về an toàn và môi trường. Tuy nhiên, Iran lại đi xa hơn khi tuyên bố quyền "đình chỉ" việc đi qua tại nửa phần eo biển thuộc lãnh hải của mình.

Đây là một điểm gây tranh cãi lớn vì ngay cả Công ước năm 1958 mà Iran dựa vào cũng quy định rằng: Khi một vùng biển lãnh hải đồng thời là một eo biển quốc tế, quyền đi qua vô hại không được phép bị đình chỉ.

Góc nhìn của Mỹ: Quyền "Đi qua quá cảnh"

Ngược lại, Hoa Kỳ lập luận rằng Eo biển Hormuz yêu cầu quyền "đi qua quá cảnh" (transit passage) theo tinh thần của UNCLOS. Mặc dù không là thành viên của UNCLOS, Mỹ cho rằng khái niệm hiện đại về "eo biển quốc tế" nên được áp dụng rộng rãi.

Sự khác biệt giữa "Vô hại" và "Quá cảnh" là gì?

  • Đi qua vô hại: Hạn chế hơn, quốc gia ven biển có nhiều quyền kiểm soát hơn.
  • Đi qua quá cảnh: Tự do hơn, ưu tiên quyền điều hướng của tàu thuyền. Nó cho phép tàu ngầm đi dưới mặt nước và máy bay bay trên không mà không cần xin phép, miễn là việc di chuyển là "liên tục và nhanh chóng".

Để khẳng định vị thế này, Mỹ thường xuyên triển khai các cuộc tuần tra "Tự do Hàng hải" (Freedom of Navigation). Đây là cách Mỹ dùng hành động thực tế để bác bỏ những yêu sách mà họ cho là bất hợp pháp hoặc quá mức từ các quốc gia ven biển.

Khái niệm "Kẻ phản đối kiên trì" (Persistent Objector)

Trong luật quốc tế, có một khái niệm gọi là Luật Tập quán (Customary Law). Nếu một hành vi được thực hiện nhất quán và được đa số quốc gia chấp nhận, nó trở thành luật áp dụng cho tất cả mọi người.

Tuy nhiên, có một ngoại lệ gọi là "Quy tắc phản đối kiên trì" (persistent objection rule). Nếu một quốc gia liên tục và công khai phản đối một quy tắc mới ngay từ khi nó hình thành, quốc gia đó có thể được miễn trừ khỏi quy tắc đó.

Iran lập luận rằng họ là một "kẻ phản đối kiên trì" đối với quyền đi qua quá cảnh. Họ đã phản đối điều này ngay từ các cuộc đàm phán UNCLOS và khẳng định rằng chỉ những nước phê chuẩn hiệp định mới có quyền hưởng quyền lợi này.

Điều này tạo ra một thế bế tắc: Mỹ coi quyền quá cảnh là tập quán quốc tế, còn Iran coi đó là một thỏa thuận mà họ không bao giờ ký kết.

Tương lai của những vùng nước đầy biến động

Cuộc xung đột tại Eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề quân sự hay kinh tế, mà là một cuộc chiến về "pháp lý hóa" (lawfare) — sử dụng luật pháp như một vũ khí để đạt được lợi thế chiến lược.

Không chỉ Mỹ và Iran, mà cả các quốc gia treo cờ trên các tàu chở dầu cũng bị cuốn vào vòng xoáy này. Mỗi quốc gia đều muốn tránh tạo ra một tiền lệ pháp lý gây bất lợi cho lợi ích dài hạn của mình trong tương lai.

Để đạt được một trạng thái ổn định sau xung đột, thế giới cần một sự đồng thuận về quy tắc chung và cam kết tuân thủ chúng. Tuy nhiên, chừng nào hai bên còn sống trong hai "vũ trụ pháp lý" khác nhau, Eo biển Hormuz sẽ vẫn là một trong những nơi nguy hiểm nhất hành tinh, nơi một sai lầm trong cách hiểu luật có thể dẫn đến một cuộc xung đột vũ trang quy mô lớn.