Thuế quan Mỹ đẩy đồng minh xích lại gần châu Âu: Canada tăng tốc giảm lệ thuộc vào Washington

Thuế quan làm thay đổi cách các đồng minh tính toán

Những đợt áp thuế của Tổng thống Mỹ Donald Trump đang khiến các nước vốn gắn bó chặt chẽ với Washington tìm thêm đối tác và thị trường. Canada là ví dụ nổi bật: thay vì chỉ dựa vào vị trí sát Mỹ để thu hút doanh nghiệp, chính phủ của Thủ tướng Mark Carney đang quảng bá đất nước như một trung tâm đầu tư có nguồn tài nguyên, công nghệ và quan hệ quốc tế đa dạng.

Xu hướng này không đồng nghĩa các nước lập tức cắt đứt quan hệ với Mỹ. Nhưng khi thuế quan có thể được sử dụng như công cụ gây sức ép, các chính phủ và doanh nghiệp có thêm lý do để tránh phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường duy nhất.

Thông điệp chính: Tranh chấp thương mại đang thúc đẩy Canada và một số đối tác của Mỹ xây dựng thêm những lựa chọn về đầu tư, thương mại và an ninh.

Canada chào mời nhà đầu tư bằng tài nguyên và công nghệ

Giữa tháng 9, Canada tổ chức hội nghị đầu tư kéo dài hai ngày tại Toronto. Mark Carney, người có nền tảng về tài chính và đầu tư, trực tiếp vận động các nhà đầu tư, nhấn mạnh rằng Canada vẫn có thể là nơi làm ăn ổn định trong thời kỳ căng thẳng thương mại.

Chính phủ tập trung giới thiệu bốn lĩnh vực: năng lượng, khoáng sản thiết yếu, trí tuệ nhân tạo (công nghệ giúp máy tính thực hiện một số nhiệm vụ vốn cần khả năng suy luận của con người) và quốc phòng. Những người tham dự gồm đại diện các quỹ đầu tư quốc gia của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Na Uy và Saudi Arabia, cùng lãnh đạo các tổ chức tài chính và đầu tư đến từ Mỹ, Australia, Singapore và Trung Quốc.

Động thái này phản ánh nỗ lực của Canada nhằm tạo thêm nguồn vốn và đối tác bên ngoài nước Mỹ. Tuy nhiên, lời mời đầu tư chưa bảo đảm dòng tiền sẽ lập tức đổ vào Canada: nhà đầu tư từng phàn nàn rằng quy trình phê duyệt dự án ở nước này phức tạp và kéo dài.

Trước đây, Canada có thể dựa vào lợi thế dễ tiếp cận thị trường Mỹ để thuyết phục doanh nghiệp đầu tư. Khi quan hệ thương mại trở nên bất ổn, lợi thế ấy không còn đủ sức bảo đảm niềm tin, nên Ottawa chuyển trọng tâm sang những gì nước này có thể cung cấp cho thế giới, từ tài nguyên đến năng lực công nghệ.

Quan hệ Canada - châu Âu bước sang giai đoạn mới

Một đề xuất đáng chú ý đến từ Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen: bà gợi ý trao cho Canada quy chế thành viên liên kết với Liên minh châu Âu (EU, tổ chức hợp tác chính trị và kinh tế giữa nhiều nước châu Âu). Đây không phải lời mời Canada trở thành thành viên đầy đủ, nhưng mở ra khả năng hợp tác gần gũi hơn.

Ngày hôm sau, Carney phát biểu tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg và hoan nghênh đề xuất. Ông nhắc đến mối liên hệ lịch sử xuyên Đại Tây Dương, đồng thời cho rằng Canada và châu Âu không chỉ sát cánh khi tình hình thuận lợi. Theo ông, các đối tác có thể bổ sung năng lực cho nhau và cùng tăng sức chống chịu trước khủng hoảng.

Khái niệm “sức chống chịu tập thể” có nghĩa là các nước phối hợp để ít bị tổn thương hơn khi xảy ra cú sốc, chẳng hạn thiếu năng lượng, gián đoạn chuỗi cung ứng hoặc xung đột thương mại. Thay vì để một quốc gia tự xoay xở khi nguồn hàng bị đứt đoạn, nhiều đối tác có thể chia sẻ nguồn cung, công nghệ và năng lực sản xuất.

Hình thức hợp tác cụ thể giữa Canada và EU vẫn cần được làm rõ. Hai bên dự kiến tiếp tục thảo luận tại hội nghị thượng đỉnh chung vào cuối tháng, nơi có thể định hình phạm vi của quy chế liên kết và những lĩnh vực hợp tác ưu tiên.

Hợp tác quốc phòng, Anh và những cây cầu qua Đại Tây Dương

Canada đã tham gia quỹ quốc phòng SAFE của châu Âu, trở thành quốc gia ngoài châu Âu duy nhất góp mặt trong chương trình này. Trong chuyến thăm Pháp, Carney cũng gặp Tổng thống Emmanuel Macron và hai bên tái khẳng định quan hệ đối tác, bao gồm kế hoạch hợp tác trong phát triển hạ tầng không gian.

Anh cũng được cho là muốn tiến gần hơn với Canada và châu Âu. Bộ trưởng Tài chính Canada François-Philippe Champagne nói rằng Anh nên cùng tham gia một liên minh kinh tế đang được thúc đẩy giữa Ottawa và các đối tác châu Âu. Carney gặp Thủ tướng Anh Andy Burnham tại Liverpool trong chuyến đi, thể hiện nỗ lực duy trì quan hệ với London.

Những bước đi này cho thấy hợp tác không chỉ giới hạn ở mua bán hàng hóa. Các nước còn tìm cách phối hợp trong quốc phòng, công nghệ và hạ tầng, những lĩnh vực có ảnh hưởng lâu dài đến khả năng tự bảo vệ và vận hành nền kinh tế.

Quan hệ với Washington xấu đi, nhưng Canada chưa muốn đoạn tuyệt

Trump chỉ trích ý tưởng Canada trở thành thành viên liên kết của EU là “lố bịch” và đe dọa áp thêm thuế lên EU nếu tổ chức này có hành động mà ông xem là chống Mỹ. Tuy nhiên, việc quan hệ Canada - Mỹ căng thẳng diễn ra sau khi Washington áp thuế lên các đối tác thương mại, trong đó có Canada, và Trump công khai gọi Canada là một đối tác thương mại tồi tệ.

Sau khi đàm phán thuế quan đổ vỡ vào tháng 8, hai nước tiếp tục bổ sung các mặt hàng chịu thuế trả đũa. Canada không muốn biến căng thẳng thành một cuộc đối đầu không kiểm soát, và giới chức nước này nhấn mạnh rằng xung đột thương mại không phải điều Ottawa lựa chọn.

Canada vẫn cần thị trường Mỹ bởi hai nền kinh tế gắn kết sâu rộng về sản xuất, thương mại và an ninh. Vì vậy, mục tiêu của Ottawa không phải là quay lưng hoàn toàn với Washington, mà là tiếp tục đàm phán đồng thời mở rộng trao đổi với những đối tác khác.

Nói cách khác, “giảm lệ thuộc” không giống “cắt đứt quan hệ”. Một doanh nghiệp có thể vẫn bán phần lớn hàng hóa cho khách hàng Mỹ nhưng tìm thêm nhà cung cấp và thị trường mới để không bị tê liệt nếu một tuyến giao thương gặp trở ngại.

Người dân và nền kinh tế trong nước cũng chịu tác động

Cho đến thời điểm bài viết được đăng, kinh tế Canada được mô tả là vẫn đứng vững trước căng thẳng thương mại. Chính phủ Carney cũng nhận được sự ủng hộ trong dư luận, một phần vì nhiều người nhìn nhận tranh chấp không chỉ là chuyện giá cả hàng hóa mà còn liên quan đến chủ quyền và bản sắc quốc gia.

Một số người tiêu dùng Canada đã tẩy chay hàng hóa Mỹ, trong khi các nhà bán lẻ đưa thêm sản phẩm từ những nước khác lên kệ. Chẳng hạn, thay vì chỉ chọn rau củ nhập từ Mỹ, người mua có thể chuyển sang sản phẩm Mexico nếu nguồn cung và giá cả phù hợp.

Dù vậy, thay đổi thói quen mua sắm không thể nhanh chóng thay thế những quan hệ kinh tế đã hình thành qua nhiều năm. Thuế trả đũa có thể làm tăng chi phí cho doanh nghiệp và người tiêu dùng, còn việc xây dựng thị trường mới cần thời gian, đầu tư và các thỏa thuận ổn định.

Hiệu ứng lan rộng sang Mexico, Ấn Độ, Nhật Bản và Australia

Canada không phải nước duy nhất tìm cách mở rộng quan hệ với châu Âu. Mexico đã ký một thỏa thuận thương mại tạm thời với EU vào tháng 5, nhằm thay thế thỏa thuận có từ năm 2000; một mục tiêu quan trọng là giảm sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ.

Ấn Độ và EU hoàn tất đàm phán thương mại vào tháng 1, sau khoảng 20 năm thương lượng. Sự thay đổi trong tính toán địa chính trị (cách các quốc gia cân nhắc lợi ích kinh tế gắn với an ninh và quyền lực) được xem là yếu tố giúp hai bên tiến gần đến thỏa thuận.

Nhật Bản đã thiết lập một liên minh về năng lực cạnh tranh với EU vào tháng 7 năm trước. Australia thì tham gia Cuộc thi Ca khúc Eurovision từ năm 2015; gần đây, nước này cũng đạt thỏa thuận thương mại tự do với EU và thiết lập quan hệ đối tác về an ninh, quốc phòng.

Các ví dụ này cho thấy một xu hướng rộng hơn: nhiều chính phủ đang tìm thêm thị trường xuất khẩu, nguồn đầu tư và đối tác an ninh để giảm rủi ro khi thế giới biến động. Họ không nhất thiết rời bỏ Mỹ, nhưng muốn có thêm phương án nếu quan hệ với Washington trở nên khó đoán.

Những lựa chọn dài hạn sau cơn sóng thuế quan

Việc Canada có thể hội nhập sâu đến đâu với châu Âu vẫn chưa rõ, nhất là khi nền kinh tế và an ninh của nước này gắn chặt với Mỹ. Quy chế thành viên liên kết, nếu được thiết lập, cũng cần thời gian để chuyển từ đề xuất chính trị thành những quyền lợi và nghĩa vụ cụ thể.

Dù vậy, bài học trước mắt khá rõ: khi một đối tác lớn sử dụng thuế quan để gây sức ép, các nước khác có thể phản ứng bằng cách tăng khả năng tự chủ và xây dựng mạng lưới quan hệ rộng hơn. Điều đó đòi hỏi họ vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa duy trì đối thoại để tránh biến bất đồng thành đối đầu kéo dài.

Trong ngắn hạn, Canada nhiều khả năng tiếp tục thương lượng với Mỹ, đồng thời tìm thêm đầu tư và thúc đẩy hợp tác với EU, Anh cùng các đối tác khác. Tương lai của chiến lược này sẽ phụ thuộc vào việc những cam kết mới có tạo ra thương mại, vốn đầu tư và năng lực sản xuất thực chất hay không.

Sức ép thuế quan vì thế có thể tạo ra tác động vượt xa giá của từng mặt hàng. Nó đang khiến các quốc gia xem xét lại cách họ tổ chức thương mại, quốc phòng và quan hệ đối tác — một sự dịch chuyển có thể định hình trật tự kinh tế quốc tế trong nhiều năm tới.