1-bo‘lim — Insoniy voqea

Sardor dam olish kuni ko‘p qavatli uyining oldidagi bog‘ga chiqdi. Quyoshli kun edi; u maysazorda sochiq yozib, quyoshda toblanish uchun ko‘ylagini yechdi. U o‘zini odobdan tashqari tutyapman, deb o‘ylamadi: yon-atrofda oilalar va bolalar bor edi, ammo Sardor hech kimga tegajog‘lik qilmagan, janjal ko‘tarmagan edi.

Shunga qaramay, politsiya xodimi unga ma’muriy qoidabuzarlik haqida jarima to‘lash to‘g‘risida xabarnoma berdi. Sardor bu ishda «haddan tashqari ochinish» yo‘q, deb hisoblab, jarimani to‘lamadi. Shundan keyin politsiya ishni soddalashtirilgan sud tartibida ko‘rishni so‘radi va sud unga 50 000 von jarima tayinladi. Sardor qarorga rozi bo‘lmay, ishni odatiy sud tartibida qayta ko‘rishni talab qildi va o‘zini aybsiz deb bildirdi.

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Sardorning asosiy savoli shunday: u faqat ko‘ylagini yechib quyoshda toblangani uchun jazolanishi mumkinmi va bu ishda jazo belgilagan qonunning Konstitutsiyaga zidligini ko‘tarishga haqlimi? Yana bir muухим савол — агар суддан олдин жавобгарлик асоси бўлган қоида Конституцияга зид деб топилган бўлса, суд ишни қандай ҳал қилиши керак?

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?

Koreyaning Mayda huquqbuzarliklar uchun jazo to‘g‘risidagi qonuni omma ko‘radigan joyda tanani haddan tashqari ochib, boshqalarda uyat yoki noqulaylik hissini uyg‘otishni jazolashni nazarda tutgan edi. Ushbu qoidaga ko‘ra, 100 000 vongacha jarima, qisqa muddatli qamoq yoki mayda pul jazosi tayinlanishi mumkin bo‘lgan.

Qoida omma ko‘radigan joyda ochiqchasiga «yalang‘och tanani haddan tashqari ko‘rsatgan» yoki «yopib yurilishi kerak bo‘lgan joylarini ochgan», natijada boshqalarda uyat yoki noqulaylik hissini tug‘dirgan shaxsni jazolashni belgilagan.

Jinoyat va jazo belgilovchi qonun fuqaroga qaysi xatti-harakat taqiqlanganini oldindan anglash imkonini berishi kerak. Bu qonuniylik prinsipi, xususan, qonunning yetarlicha aniq bo‘lishi talabidir. Odam o‘z xatti-harakati jazoga olib kelishi mumkinligini taxmin qilish uchungina emas, balki davlat organlari ham qoidani o‘zicha kengaytirib talqin qilmasligi uchun ham aniqlik zarur.

Qoidaning muammosi bir nechta iborada edi:

  • «Haddan tashqari» ochilishning chegarasi ko‘rsatilmagan.
  • «Yopib yurilishi kerak bo‘lgan joylar» aynan qaysi tana qismlarini anglatishi tushuntirilmagan.
  • Boshqalarda «uyat yoki noqulaylik» tug‘ilishi odamlarning qarashlari va holatga qarab o‘zgarishi mumkin.
  • Qonunda taqiqlangan tana qismlarini misol tariqasida sanab o‘tish yoki ularni aniqroq belgilash imkonsiz ham, favqulodda qiyin ham emas edi.

2016-yil 24-noyabrda Koreya Konstitutsiyaviy sudi ushbu qoidani aniqlik prinsipi buzilgani uchun Konstitutsiyaga zid deb topdi. Sudning yondashuviga ko‘ra, noaniq so‘zlarning ma’nosini ham «uyat» yoki «noqulaylik» mezoni bilan ishonchli tarzda aniqlab bo‘lmasdi.

Konstitutsiyaviy sud qonundagi taqiqni fuqarolar uchun oldindan anglash qiyin, davlat organlari uchun esa keng talqin qilishga moyil deb baholadi. Shu sababli u jinoyat va jazo to‘g‘risidagi qonunlarga xos aniqlik talabiga нийо қилмайди, деган хулосага келди.

Koreya Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunning 47-moddasi 3-qисмига мувофиқ, жиноят деб белгиловчи норма Конституцияга зид деб топилса, у кучини орқага қайтиб йўқотади. Агар жиноят иши айнан шу норма асосида кўрилса, мазкур қилмиш жиноят ҳисобланмайдиган ҳолат сифатида баҳоланиб, оқлов ҳукми чиқарилиши керак.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?

Koreya sudlari jazolovchi qonunni fuqaro uchun тушунарли ва олдиндан билиш мумкин бўлган тарзда талқин қилишга интилади. Жазонинг чегараси шахсий дидга ёки ҳар бир кузатувчининг муносабатига боғлиқ бўлиб қолса, қонуннинг ўзи одамга қандай ҳаракат тақиқланганини ишончли кўрсатмайди.

Конституциявий суд қоидани Конституцияга зид деб топгач, жиноят суди уни ҳали ҳам амал қилаётгандек қўллай олмайди. Суд қоида кучини йўқотганини ва айблов айнан шу қоидага таянганини ҳисобга олиши лозим. Бундай вазиятда масала фақат жазони енгиллатиш эмас: ҳуқуқий асос бекор бўлгани учун жиноий жавобгарлик ҳам сақланмайди.

Бу қоида ҳар қандай танани очиш жойи, шароити ёки бошқа шахсларга нисбатан хатти-ҳаракат автоматик равишда қонуний дегани эмас. Гап айнан ноаниқлиги туфайли Конституцияга зид деб топилган жиноий норма асосида жазолаш мумкин эмаслиги ҳақида кетмоқда.

5-bo‘lim — Qonunni Sardorning ishiga tatbiq etish

Sardorning ишини ҳал қилишда суд бир неча босқичда фикр юритиши керак.

  1. Айбловнинг ҳуқуқий асосини аниқлаш. Сардорга Майда ҳуқуқбузарликлар учун жазо тўғрисидаги қонуннинг омма олдида ҳаддан ташқари очиниш ҳақидаги банди қўлланган. Демак, айблов айнан шу қоидага таянади.
  2. Конституциявий суд қарорини ҳисобга олиш. 2016-yil 24-noyabrdagi қарорда мазкур банд Конституцияга zid deb topilgan. Қоида жиноий жавобгарликни белгиловчи норма бўлгани учун, Конституциявий суд тўғрисидаги қонуннинг 47-моддаси 3-қисмига кўра, унинг кучини йўқотиши орқага ҳам татбиқ этилади.
  3. Қоида қачон бекор қилинганини эмас, ишга қайси қоида асос бўлганини текшириш. Сардорнинг иши қарор чиқарилган пайтда ҳали якуний ҳал этилмаган ва у расмий суд муҳокамасини талаб қилган. Шунинг учун суд ишни кўраётганда айбловнинг ҳуқуқий асоси кучда қолмаганини инобатга олиши шарт.
  4. Оқибатни белгилаш. Агар Сардорга қўйилган айб айнан шу конституцияга зид бандга асосланган бўлса, қилмиш жиноят ҳисобланмайди. Шу сабабли суд уни ушбу айблов бўйича айбдор деб топмаслиги ва оқлов ҳукми чиқариши керак.

Сардорнинг «мен haddan tashqari ochinmaganman» деган далили ҳам тушунарли. Аммо ишни ҳал қилишда ундан ҳам асосийроқ нуқта бор: тақиқни белгилаган норма Конституцияга зид деб топилган. Шу боис суд унинг танаси қанчалик очиқ бўлгани ёки ким ўзини ноқулай ҳис қилганини баҳолашга эҳтиёж сезмаслиги мумкин — айбловга асос бўлган норма кучини йўқотган.

6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Сардорнинг одатий суд тартибида кўрилаётган ишида энг муҳим натижа шу: у айблов асоси бўлган қоида Конституцияга зид деб топилганини кўрсатиши мумкин. Агар суд унинг ҳолати айнан шу бандга таянганини тасдиқласа, қоида орқага қайтиб кучини йўқотгани сабабли Сардорга нисбатан оқлов ҳукми чиқарилиши керак. Дастлабки 50 000 вонлик жарима ҳукми ҳали расмий қайта кўриб чиқиш жараёнида бўлгани учун, бу қарорни суд муҳокамасида албатта кўтариш лозим.

Шунга ўхшаш вазиятга тушсангиз, қуйидагиларга эътибор беринг:

  • Айблов ҳужжатини текширинг: жарима ёки суд қарорида қайси қонун банди қўлланганини аниқланг.
  • Конституциявий суд қарорини судга тақдим этинг: қоидага тааллуқли қарор нусхасини ва ишингиз айнан шу нормага асосланганини кўрсатувчи ҳужжатларни илова қилинг.
  • Муддатларни ўтказиб юборманг: шикоят ёки ишни қайта кўриш муддатлари муҳим. Суд ҳужжатларини олган заҳоти юристдан ёки ҳуқуқий ёрдам хизмати мутахассисидан маслаҳат олинг.

Бу ҳикояда Сардор учун ҳал қилувчи жиҳат унинг қуёшда тўбланиш одати эмас, балки давлат фуқарони олдиндан аниқ тушунарли бўлмаган қоида асосида жазолай олмаслигидир.