1-bo‘lim — Insoniy voqea: idora o‘zi ijro etgan qonunni so‘roq ostiga qo‘ydi
Seuldagi tuman idorasida ishlaydigan Pak Jun-ho uchun ish kunlari odatda bir xil o‘tardi: hujjatlarni tekshirish, qarorlarni imzolash va fuqarolarning murojaatlariga javob berish. Bir kuni idora Kim Min-suning kichik qahvaxonasini yong‘in xavfsizligi talablarini buzganlik uchun yopish haqida qaror chiqardi. Qarorga ko‘ra, tegishli qonun bunday holatda faoliyatni to‘xtatishni talab qilardi.
Min-su qarorga rozi bo‘lmadi va ma’muriy sudga murojaat qildi. Sud jarayonida tuman idorasi vakillari qonun matnidagi majburiy talab ayrim vaziyatlarda idoraga deyarli tanlov qoldirmasligini, bu esa mutanosiblik va huquqiy aniqlik bilan bog‘liq konstitutsiyaviy savollar tug‘dirishini aytishdi. Shu bilan birga, idora qonunni o‘zicha chetga surib, qarorni bekor qila olmasligini ham tushunardi.
Idora suddan qarorga asos bo‘lgan qonun konstitutsiyaga muvofiq yoki muvofiq emasligini Konstitutsiyaviy sudga yuborishni so‘radi. Sud bu iltimosni rad etdi. Shunda Jun-ho oldida muhim savol paydo bo‘ldi: idora fuqaroning asosiy huquqlari egasi bo‘lmasa, u qonun konstitutsiyaga zidligi haqida o‘zi Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qila oladimi?
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Asosiy savol shuki: davlat organi yoki ma’muriy idora, suddagi aniq ishning tarafi sifatida qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirishni so‘rab, Koreya Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunining 68-moddasi 2-qismiga binoan shikoyat bera oladimi?
Bu savolni 68-moddaning 1-qismidagi shikoyatdan farqlash zarur. Chunki ikki tartibning maqsadi, kim murojaat qilishi mumkinligi va tekshiruv nimaga qaratilishi bir xil emas.
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunining 68-moddasi ikki xil murojaat yo‘lini nazarda tutadi. Ularni chalkashtirish davlat organlari murojaat qila oladimi, degan savolga noto‘g‘ri javob berishga olib kelishi mumkin.
1-qism: asosiy huquq buzilganiga doir shikoyat
68-modda 1-qismi, odatda, davlat hokimiyati harakati yoki harakatsizligi sabab asosiy huquqi buzilganini da’vo qilayotgan shaxs uchun mo‘ljallangan. Davlatning o‘zi esa fuqarolarning asosiy huquqlarini himoya qilish va ro‘yobga chiqarish vazifasini bajaradi; u odatda shu huquqlarning egasi hisoblanmaydi.
Davlat, davlat organi yoki mahalliy hokimiyat organi odatda asosiy huquq egasi sifatida 68-modda 1-qismidagi shikoyatni bera olmaydi.
Demak, tuman idorasi “bizning asosiy huquqimiz buzildi” deb ushbu tartibdan foydalana olmaydi. Ammo bu xulosa Konstitutsiyaviy sudga beriladigan barcha turdagi murojaatlar uchun umumiy taqiq degani emas.
2-qism: aniq sud ishida qo‘llanayotgan qonunni tekshirtirish
68-modda 2-qism boshqa vaziyatni qamrab oladi. Agar muayyan sud ishini hal qilish uchun qonunning konstitutsiyaviyligi muhim bo‘lsa, ish ishtirokchisi suddan qonunni Konstitutsiyaviy sudga yuborishni so‘rashi mumkin. Sud bu iltimosni rad etsa, murojaat qilgan taraf qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirish uchun Konstitutsiyaviy sudga shikoyat berishi mumkin.
68-modda 2-qismidagi shikoyat asosiy huquq buzilganini isbotlashni talab qilmaydi. U aniq ishda qo‘llanayotgan qonun konstitutsiyaga mos keladimi, degan savolga qaratiladi.
Bu tartibning asosiy shartlari quyidagilar:
- qonun muayyan sud ishini hal qilishda qo‘llanayotgan bo‘lishi;
- qonunning konstitutsiyaviyligi ish natijasi uchun ahamiyatga ega bo‘lishi;
- ish tarafi suddan qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirishni so‘rashi;
- sud bu so‘rovni rad etishi;
- shundan keyin aynan so‘rov bergan taraf Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishi.
Qonundagi “taraf” tushunchasi faqat fuqaro yoki xususiy kompaniyani anglatmaydi. U ma’muriy ishlarni ham qo‘shib, sud jarayonidagi barcha taraflarni qamrab oladi. Shuning uchun ma’muriy qarorni chiqargan idora ham suddagi ishning tarafi bo‘lsa, tegishli qonunni tekshirtirishni so‘rashi mumkin.
Biroq muhim chegara bor: idora ma’muriy qaror chiqarayotgan paytda qonun konstitutsiyaga zid deb hisoblab, uni o‘z xohishicha qo‘llamaslikka haqli emas. Qonun ijro hokimiyati tomonidan bir tomonlama chetga surilsa, bu vakolatlar taqsimoti tamoyiliga zid bo‘lishi mumkin. Qonunning konstitutsiyaviyligini ko‘rib chiqish uchun esa ma’muriy qaror yuzasidan sud jarayoni va qonunda ko‘rsatilgan murojaat tartibi mavjud.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi 68-moddaning ikki qismini turli maqsadlarga xizmat qiladigan alohida tartiblar deb qaraydi. Birinchi qismda shaxs o‘zining asosiy huquqi buzilganini da’vo qiladi. Ikkinchi qismda esa suddagi aniq nizoda qo‘llanishi kerak bo‘lgan qonun konstitutsiyaga muvofiqligi tekshiriladi.
Sudlarning umumiy yondashuviga ko‘ra, 68-modda 2-qismidagi “taraf” tushunchasidan ma’muriy idorani faqat u davlat organi bo‘lgani uchun chiqarib tashlashga asos yo‘q.
Ma’muriy qaror ustidan sudga murojaat qilinganda, sud nafaqat qarorning qonuniyligini, balki unga asos bo‘lgan qonunning konstitutsiyaga mosligini ham ko‘rib chiqishi mumkin. Shu sababli qarorni chiqargan idora ham qonun konstitutsiyaviyligi masalasini sud jarayonida ko‘tarishi mumkin.
Lekin bu idoraga qonunni o‘zboshimchalik bilan qo‘llamaslik huquqini bermaydi. Idora avval qonun asosida ish ko‘rishi, so‘ng sud muhokamasida qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirish uchun belgilangan tartibdan foydalanishi kerak. Shuningdek, shikoyat berishning o‘zi qonunni konstitutsiyaga zid deb topadi degani emas: avval idoraning murojaat qilishga haqli ekani, keyin esa qonun bo‘yicha e’tirozning mazmuni alohida baholanadi.
5-bo‘lim — Qoidalarni Jun-honing ishiga tatbiq etish
1. Idora sud ishining tarafi bo‘ldi
Min-su ma’muriy qaror ustidan sudga murojaat qilganidan keyin, qarorni chiqargan tuman idorasi ishda javobgar ma’muriy organ sifatida qatnashdi. Demak, idora sud jarayonining oddiy kuzatuvchisi emas, balki ish tarafi edi.
2. Qonun aniq ishning natijasiga ta’sir qilardi
Qahvaxonani yopish haqidagi qaror aynan qonundagi talabga tayangan edi. Agar shu talab qo‘llanmasa yoki konstitutsiyaga zid deb topilsa, sud qarorning qonuniyligini baholashda boshqa xulosaga kelishi mumkin edi. Shunday ekan, qonunning konstitutsiyaviyligi mavhum yoki kelajakdagi ehtimoliy masala emas, balki ko‘rib chiqilayotgan nizoning o‘ziga daxldor edi.
3. Idora qonunni o‘zi chetga surmadi
Idora qaror chiqarish vaqtida qonunni qo‘lladi. Keyinchalik uning konstitutsiyaviyligi bo‘yicha shubha bildirgani, idora avvaldan qonunni bajarmaslikka haqli bo‘lganini anglatmaydi. U konstitutsiyaviy masalani faqat sud jarayoni doirasida ko‘tardi — bu vakolatlar taqsimotiga zid tarzda qonunni bir tomonlama bekor qilish bilan teng emas.
4. Sud iltimosni rad etgach, keyingi bosqich ochildi
Tuman idorasi suddan qonun konstitutsiyaviyligini tekshirish uchun ishni Konstitutsiyaviy sudga yuborishni so‘radi, ammo rad javobini oldi. Shundan keyin idora 68-modda 2-qism asosida Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish uchun zarur bo‘lgan asosiy protsessual shartni bajardi: u tegishli so‘rovni bergan sud tarafi edi va sud bu so‘rovni rad etgan edi.
Shu bilan birga, bu xulosa idoraning shikoyati albatta qanoatlantiriladi degani emas. Konstitutsiyaviy sud idora 68-modda 2-qism bo‘yicha murojaat qilish huquqiga ega ekanini tekshiradi; keyin qonunning o‘zi konstitutsiyaga muvofiq yoki zidligini mazmunan baholaydi.
6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va shunga o‘xshash vaziyatda nima qilish kerak?
Jun-honing tuman idorasi 68-modda 1-qismi bo‘yicha emas, 68-modda 2-qismi bo‘yicha murojaat qilish huquqiga ega edi. Sababi, idora asosiy huquq egasi sifatida shikoyat qilayotgani yo‘q edi. U o‘zi taraf bo‘lgan aniq ma’muriy sud ishida qo‘llanayotgan qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirmoqchi bo‘ldi; sud esa bu haqdagi iltimosni rad etdi. Koreya huquqidagi yondashuv bo‘yicha, “taraf” tushunchasi ma’muriy ishdagi javobgar idorani ham qamrab oladi.
Demak, idora qonunni qaror chiqarish bosqichida o‘zicha qo‘llamaslikka haqli emas, ammo sud jarayonida uning konstitutsiyaviyligini shubha ostiga olib, belgilangan shartlar bajarilgach Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishi mumkin. Min-suning ishida bunday murojaat yo‘li ochiq bo‘ladi, lekin qahvaxona taqdiri qonun haqidagi konstitutsiyaviy e’tirozning natijasiga va ma’muriy qarorning sudda qanday baholanishiga bog‘liq qoladi.
Shunga o‘xshash vaziyatga duch kelganlar uchun:
- Qonun aynan siz qatnashayotgan sud ishida hal qiluvchi ahamiyatga egami, shuni aniqlang; mavhum norozilikning o‘zi yetarli emas.
- Qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirish haqidagi iltimosni ish ko‘rilayotgan sudga o‘z vaqtida berib, iltimos va rad javobini hujjatlashtiring.
- 68-modda 1-qismidagi asosiy huquq shikoyati bilan 2-qismidagi qonunni tekshirtirish tartibini farqlang va muddatlar hamda protsessual talablarni Koreya huquqi bo‘yicha malakali yurist bilan tekshiring.
