2-oktabrda jinoyat odil sudlovi tizimi o‘zgardi va Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi hamda politsiya ishlarni tergov qila boshladi. Biroq tizim joriy etilgan ilk kuniyoq maxsus tergov guruhlariga yuborilgan prokurorlarning mansubligi masalasi sabab sud majlisi to‘xtatildi. Shuningdek, Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi ariza va shikoyat berganlarga rasmiy qabul qilinganlik haqidagi kvitansiya o‘rniga “qabul qilindi” degan muhr bosib bergani xabar qilindi. Jabrlanuvchilarga yordam ko‘rsatish joylaridagi qiyinchiliklarni ham ko‘rib chiqish shuni ko‘rsatadiki, tizim islohoti yangi idoralar va bayonotlarning o‘zi bilangina ishlamaydi; ishlarni qabul qilish, hujjatlarni yuritish va jabrlanuvchilarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha aniq amaliy ishlar ham zarur.
Fon va kontekst
Bang Jun-ho maqolasida muxbir Pak Chan-hi suhbatlashgan jabrlanuvchilar bilan ishlashga ixtisoslashgan politsiya xodimlarining faoliyati yoritilib, mamlakat bo‘ylab bunday xodimlardan 256 nafari borligi aytilgan. Politsiya 2015-yil 12-fevralda Politsiya bosh boshqarmasining katta majlislar zalida “Jabrlanuvchilar bilan ishlashga ixtisoslashgan politsiya xodimlarini ishga tushirish marosimi”ni (피해자 전담 경찰관 발대식) o‘tkazgan. O‘shanda ularning vazifalari “hamdardlik→yordam→barqarorlashuv” degan uch bosqichda belgilangan edi.
Biroq maqolada tilga olingan xodimlarning kundalik ishlari bu bayonotdagidek ravon kechmayotganga o‘xshaydi. Ular yordam uchun byudjet yoki kompaniyalar homiyligini izlab yurgan, ba’zan o‘z mablag‘larini sarflagan, shuningdek, jinoyat sodir bo‘lgan joydagi qon izlarini o‘zlari tozalagan holatlarni ham so‘zlab berishgan.
Hujjatlarni qayta ishlash va jihozlar bilan bog‘liq muammolar ham ko‘tarilgan. Politsiya xodimlari har bir politsiya bo‘limiga bittadan planshet berilishini istashgan va qog‘oz hujjatlarni olib, skaner qilish jarayonida ko‘p ma’lumot tushib qolishini aytishgan. Yordam ko‘rsatish jabrlanuvchilarning xavotiri va iztirobini yengillashtirishga qaratilgan ekan, axborot va jihozlarning yetishmasligi joylardagi xodimlar zimmasiga qo‘shimcha yuk bo‘lishi mumkin. Shu jihat alohida e’tiborga loyiq.
Biroq maqolada aytilishicha, Jinoyat-protsessual qonuniga kiritilgan o‘zgartishlar (개정 형사소송법) kuchga kirgan ilk kuni maxsus tergov guruhlariga yuborilgan prokurorlarning qaysi idoraga mansubligi masalasini sud hay’ati ko‘targan va “Prezident qarorgohini ko‘chirishda imtiyoz berilgani haqidagi shubhalar” ishi bo‘yicha yakuniy sud majlisi to‘xtatilgan. Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi ishlarni qabul qilish kvitansiyasi shaklini tayyorlay olmagani uchun ariza va shikoyat berganlarga faqat “qabul qilindi” degan muhrni bosib bergan. Idora peshlavhasi ochilish marosimida mato olib tashlangan zahoti uning bir qismi devordan tushib ketgani ham aytiladi.
Surat izohida Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi ish boshlaganidan keyingi ilk dam olish kunida ayrim rahbar va xodimlarini ishga chaqirib, tergovga tayyorgarlik ko‘rganligi aytilgan. Bu holat idora tayyorgarlikni boshlaganini ko‘rsatadi, ammo qabul qilish shakllari yoki idoralar o‘rtasidagi tartiblar qachon va qay darajada yo‘lga qo‘yilganini bildirmaydi.
Bu xabar nimani anglatadi
Tergov idoralarining vazifalari o‘zgarsa, ishlarni qayerda qabul qilish, hujjatlarni qanday topshirish hamda tergov va ayblov jarayonlarini qaysi tartibda bog‘lash amaliyotdagi muhim vazifalarga aylanadi. Maqolada ham tergov va ayblov jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligi, qo‘shimcha tergov talab qilish va qayta tergov tartiblari, shuningdek tergov qilinadigan ishlarning soni va toifalari o‘zgargani ta’kidlangan. Biroq faqat tizim joriy etilgan ilk kundagi chalkashliklarga qarab yangi tizim umuman qanday ishlashini xulosa qilib bo‘lmaydi. Aksincha, amaliyotda zarur hujjatlar va axborot mavjudligi hamda mas’ullar o‘rtasidagi aloqa yo‘lga qo‘yilganini muntazam tekshirib borish kerak.
O‘zgarishlarning ta’siri tergov idoralarining o‘zi bilangina cheklanmaydi. Hodisa haqida xabar bergan yoki ariza-shikoyat kiritgan odamga ish qabul qilinganini tasdiqlovchi hujjat va keyingi jarayon haqida yo‘l-yo‘riq kerak bo‘lishi mumkin. Jabrlanuvchilarga yordam beradigan politsiya xodimi ish haqidagi ma’lumotlarni o‘z vaqtida ololmasa yoki yordam resurslarini o‘zi izlashiga to‘g‘ri kelsa, jabrlanuvchini topib, unga yordam berishga ko‘proq vaqt va kuch sarflashi mumkin. Bu maqolada keltirilgan amaliy vaziyatlardan kelib chiqadigan xavotir bo‘lib, islohotdan keyin barcha ishlarda bir xil muammo yuz beradi degani emas.
Masalan, jinoyatdan jabrlangan kishi politsiyadan yordam so‘rasa, ishni ko‘rayotgan bo‘lim bilan jabrlanuvchilarga yordam beruvchi xodimlar zarur ma’lumotlarni o‘zaro ulashishi, ishni qabul qilish va yordam ko‘rsatish tartiblarini tushunarli qilib izohlashi muhim bo‘lishi mumkin. Biroq maqolada KICS tizimidan foydalanish huquqi bilan bog‘liq muammolar yaxshilanadimi yoki yangi tizimda axborot qanday almashilishi haqida javob berilmagan.
Tegishli tartiblar va yordam haqida ma’lumot
Jinoyat odil sudlovi tizimidagi tashkiliy o‘zgarishlardan qat’i nazar, jabrlanuvchilar jinoyat ishi bo‘yicha sud jarayonida foydalanishi mumkin bo‘lgan tartiblar mavjud. Tashkilотning huquqiy qo‘llanmasiga ko‘ra, ayrim jinoyatlarning bevosita jabrlanuvchilari davolanish xarajatlari yoki ma’naviy zarar uchun tovon kabi zararlarga doir zararni qoplash to‘g‘risidagi qarorni (배상명령) so‘rashi mumkin. Bu tartibga ko‘ra, sud aybdor deb topish haqida hukm chiqarganida o‘z tashabbusi bilan yoki jabrlanuvchi va boshqalarning arizasiga binoan zararni qoplash haqida qaror chiqaradi.
Ariza birinchi yoki ikkinchi instansiya sudidagi muhokama yakunlanishidan oldin ish ko‘rilayotgan sudga topshirilishi kerak. Jabrlanuvchi guvoh sifatida sudga kelgan bo‘lsa, og‘zaki ravishda ham ariza berishi mumkin. Zararni qoplash haqidagi qaror kuchga kirganidan keyin ham pul to‘lanmasa, ushbu qaror kiritilgan aybdorlik haqidagi hukmning asl nusxasiga asoslanib majburiy ijro so‘rash mumkin. Biroq zararni qoplash haqidagi qaror har doim ham so‘ralgan summaning to‘liq undirilishini kafolatlamaydi, shu bois jinoyat turi va zarar miqdorini tekshirish zarur.
Jinoyat oqibatida vafot etilgan yoki qonunda belgilangan nogironlik yoxud og‘ir tan jarohati yetkazilgan hollarda, shartlarga muvofiq davlatdan jinoyat qurbonlariga kompensatsiya (범죄피해구조금) so‘rash mumkin. Qarindoshlik munosabatlari yoki jabrlanuvchining o‘z aybi kabi holatlarga qarab to‘lov berilmasligi yoki kamaytirilishi, shuningdek zarar qoplangani yoxud boshqa nafaqa olinganiga qarab miqdor o‘zgartirilishi mumkin. Guvoh so‘roq qilinayotganda, belgilangan shartlarga muvofiq ishonchli shaxsning yonida bo‘lishini, majlisning yopiq o‘tkazilishini yoki ayblanuvchining sud zalidan chiqarilishini so‘rash mumkin.
Tergov va sud jarayonlarida dalillarga qanday munosabatda bo‘linishi ham muhim. Tashkilotning huquqiy qo‘llanmasida noqonuniy tartibda to‘plangan dalillar va ularga asoslanib olingan ikkilamchi dalillar, qoida tariqasida, aybdorlikni isbotlovchi dalil sifatida ishlatilishi mumkin emasligi tushuntirilgan. Biroq istisno qo‘llash mumkinligi noqonuniy xatti-harakat bilan dalilni to‘plash o‘rtasidagi bog‘liqlik kabi holatlar jamlanib baholanganidan keyin aniqlanishi mumkin. Dalil sifatida qabul qilinishi mumkinligi va faqat shu dalil asosida aybdorlik tan olinishi — ikki xil masala. Bu umumiy qoida yangi tizimda aniq tartiblar qanday ishlashini tushuntirib bermaydi.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Maqolada mamlakat bo‘ylab jabrlanuvchilar bilan ishlashga ixtisoslashgan politsiya xodimlaridan 256 nafari borligi va ularning vazifalari “hamdardlik→yordam→barqarorlashuv” degan uch bosqichda belgilanganligi aytilgan.
- Maqolada tilga olingan politsiya xodimlari KICS tizimidan foydalanish huquqi, yordam uchun byudjet va jihozlar yetishmasligi, qog‘oz hujjatlarni skanerlash jarayonida ma’lumot tushib qolishi muammolarini aytishgan.
- Maqolaga ko‘ra, 2-oktabrda jinoyat odil sudlovi tizimi o‘zgargan va uning ilk kunida sud majlisi to‘xtatilishi hamda ishlarni qabul qilish kvitansiyasi shakli tayyor bo‘lmagani kuzatilgan.
- Surat izohida Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi ish boshlaganidan keyingi ilk dam olish kunida ayrim rahbar va xodimlarini ishga chaqirib, tergovga tayyorgarlik ko‘rgani aytilgan.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Jinoyat-protsessual qonuniga kiritilgan o‘zgartishlar kuchga kirganidan keyin tergov va ayblov jarayonlari qanday bog‘lanishi, qo‘shimcha tergov va qayta tergov tartiblari amalda qanday ishlashi manbada batafsil bayon qilinmagan.
- Jabrlanuvchilar bilan ishlashga ixtisoslashgan politsiya xodimlarining KICS tizimidan foydalanish huquqi hamda byudjet va jihozlar yetishmasligi muammolarini hal qilish rejasi bor-yo‘qligi tasdiqlanmagan.
- Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligining ishlarni qabul qilish kvitansiyasi shakli qachon tayyor bo‘lgani haqida ham manbada javob yo‘q.
O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak
- Ish topshirgan yoki ariza-shikoyat kiritgan bo‘lsangiz, ish qabul qilinganini tasdiqlovchi hujjat, mas’ul bo‘lim va keyingi jarayonni tekshiring. Ishni qabul qilish kvitansiyasi bilan bog‘liq vaziyatning hozirgi holatini faqat manbaga qarab bilib bo‘lmaydi.
- Jinoyatdan ko‘rilgan zarar uchun davolanish xarajatlari yoki ma’naviy zarar to‘lovi talab qilmoqchi bo‘lsangiz, mazkur jinoyat zararni qoplash qarori doirasiga kiradimi va ariza berish muddati — birinchi yoki ikkinchi instansiya sudidagi muhokama yakunlanishidan oldinmi — huquqshunos yoki tegishli idoradan aniqlashtiring.
- Jinoyat oqibatida o‘lim, nogironlik yoki og‘ir tan jarohati yuz bergan bo‘lsa, jinoyat qurbonlariga kompensatsiya olish shartlarini tekshiring. Sudda guvoh sifatida qatnashganda himoya choralariga ehtiyoj bo‘lsa, ishonchli shaxsning yoningizda bo‘lishini yoki majlisning yopiq o‘tkazilishini so‘rash mumkinligini aniqlang.
