1. Insoniy voqea: yolg‘on guvohlik ortidan boshlangan ikkinchi sud ishi
Dilnoza Rahimova o‘ziga tegishli fuqarolik nizosini yutqazganidan keyin sudda guvohlik bergan Sardor uning ishiga zarar yetkazadigan, haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan gaplarni aytganiga ishondi. Dilnoza guvoh ataylab yolg‘on ko‘rsatma bergan, deb huquqni muhofaza qiluvchi organga murojaat qildi. Natijada Sardorga qarshi yolg‘on guvohlik berish aybi bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, sud jarayoni boshlandi.
Dilnoza bu jarayonni diqqat bilan kuzatdi. Uningcha, yolg‘on ko‘rsatma uning huquqlariga zarar yetkazgan, shu sabab u sudda o‘z fikrini bildirish va ishning borishiga ta’sir ko‘rsatish imkoniga ega bo‘lishi kerak edi. U suddan ishga taalluqli qonunni Konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirtirishni so‘rash haqida o‘yladi. Biroq muhim savol shuki: shikoyat yozgan odam avtomatik ravishda jinoyat ishining tarafi bo‘lib qoladimi?
2. Huquqiy savol
Yolg‘on guvohlik bo‘yicha jinoyat ishi boshlanganida, ishni qo‘zg‘atishga sababchi bo‘lgan shikoyatchi suddan qo‘llanayotgan qonunni Konstitutsiyaga zid deb topish masalasini Konstitutsiyaviy sudga yuborishni so‘rashi mumkinmi?
Buning javobi, avvalo, shikoyatchining o‘sha jinoyat ishida sud tarafimi yoki yo‘qmi, degan masalaga bog‘liq.
3. Koreya qonunchiligi nima deydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunning 41-moddasi suddagi ish bilan bog‘liq qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirish tartibini belgilaydi:
“Qonunning Konstitutsiyaga muvofiqligi masalasi ko‘rilayotgan ish bo‘yicha sud qarorining old sharti bo‘lsa, ishni ko‘rayotgan sud o‘z tashabbusi bilan yoki tarafning iltimosiga binoan Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish haqida qaror chiqaradi.”
Qonunning 68-moddasi 2-qismi esa bunday murojaat so‘rovi rad etilganda, uni bergan tarafga Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilish imkonini beradi:
“41-moddaning 1-qismiga muvofiq berilgan qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirish haqidagi iltimos rad etilsa, iltimosni bergan taraf Konstitutsiyaviy sudga konstitutsiyaviy shikoyat bilan murojaat qilishi mumkin.”
Bu qoidalarni qo‘llashda ikki shart alohida ahamiyatga ega:
- Iltimos beruvchi tegishli sud ishining tarafi bo‘lishi kerak. Shunchaki ish haqida xabar bergan yoki jinoyatni fosh etishga ko‘maklashgan shaxsning o‘zi bu maqomni bermaydi.
- Qonunning konstitutsiyaviyligi ishni hal qilish uchun muhim bo‘lishi kerak. Ya’ni masala ish bo‘yicha chiqariladigan qarorga ta’sir qilishi lozim.
- 68-modda 2-qismidagi shikoyat ham hamma uchun ochiq emas. Bu yo‘l avval 41-modda asosida iltimos bergan, ammo uning talabi rad etilgan taraf uchun nazarda tutilgan.
Jinoyat ishida ayblanuvchi — jinoiy javobgarlikka tortilayotgan shaxs — sud tarafidir. Jinoyat haqida ariza bergan shikoyatchi esa, faqat shu maqomning o‘zi bilan, ayblanuvchi kabi sud tarafiga aylanmaydi.
4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi konstitutsiyaviy tekshiruv so‘rash huquqini tegishli sud ishining taraflariga bog‘laydi. Bu tartib har qanday manfaatdor odam sud jarayonida qonunning konstitutsiyaviyligini ko‘tarishi mumkin degani emas. Shaxs ishning taraflaridan biri bo‘lishi, bundan tashqari, qonun masalasi aynan o‘sha ishni hal etishda ahamiyat kasb etishi lozim.
Jinoyat ishi bo‘yicha shikoyatchining o‘rni bilan ayblanuvchining o‘rni bir xil emas. Shikoyatchi ishning boshlanishiga sabab bo‘lishi, holatlar haqida ma’lumot berishi yoki qonun ruxsat etgan doirada jabrlanuvchiga tegishli protsessual huquqlardan foydalanishi mumkin. Ammo bularning hech biri uni avtomatik ravishda jinoyat ishining tarafi qilmaydi.
Sudning asosiy yondashuvi shундан иборат: конституциявий назорат сўровини фақат ишдаги манфаатдорликнинг ўзи эмас, балки тегишли ишда тараф мақоми ва қонунда белгиланган бошқа шартлар асослайди.
Konstitutsiyaviy sud aynan шу чегарани белгилаган: бошқа шахснинг жиноий ишида оддий шикоятчи бўлиб турган киши 41-модда бўйича илтимос бериш ҳуқуқига эга эмас. Шу сабабли унинг 68-модда 2-қисмидаги махсус шикоят йўлидан фойдаланиши ҳам мумкин эмас.
5. Qoidalarni Dilnozaning holatiga qo‘llash
Dilnozaning vaziyatini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqamiz:
- Qaysi ish ko‘rilmoqda? Bu Dilnozaning avvalgi fuqarolik nizosi emas. Gap Sardorga qarshi qo‘zg‘atilgan, yolg‘on guvohlik berish haqidagi jinoyat ishi haqida ketmoqda.
- Bu jinoyat ishida kim ayblanuvchi? Sardor. Unga qo‘yilgan ayb bo‘yicha sud qaror chiqaradi. Dilnoza esa jinoyat ishi qo‘zg‘atilishiga sabab bo‘lgan shikoyatchi.
- Dilnoza ishning tarafi hisoblanadimi? Yo‘q. Shikoyatchi bo‘lgani uchun uning bayonotlari ishda ahamiyatli bo‘lishi mumkin, ammo bu holatning o‘zi uni jinoyat ishining tarafiga aylantirmaydi.
- U 41-modda asosida iltimos bera oladimi? Yo‘q. Bu modda bo‘yicha iltimosni sud ishining tarafi berishi mumkin. Dilnoza esa Sardorga қарши жиноят ишида оддий шикоятчи мақомида.
- Iltimosi rad etilsa, 68-modda 2-qismi bo‘yicha shikoyat qila oladimi? Yo‘q. Bu tartib 41-modda doirasida iltimos berish huquqiga ega bo‘lgan tarafga berilgan imkoniyatdir. Dilnoza dastlabki talabni qonuniy ravishda bera olmagani sababli rad javobini shu maxsus shikoyat yo‘lining asosi sifatida ishlata olmaydi.
Shu yerda bir narsani farqlash kerak: Dilnozaning yolg‘on guvohlik haqidagi arizasi jiddiy ko‘rib chiqilishi yoki uning qonunda nazarda tutilgan jabrlanuvchi huquqlari bo‘lishi mumkin. Lekin bu masalalar uning aynan konstitutsiyaviy tekshiruvni talab qilish vakolatidan boshqa-boshqa masalalardir.
6. Xulosa: Dilnoza nima qila oldi va siz nima qilishingiz kerak?
Dilnoza Sardorga qarshi ishning yuzaga kelishiga sababchi bo‘ldi, ammo bu uning jinoyat sudida taraf ekanini anglatmadi. Shuning uchun u suddan qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirishni so‘ray olmadi; bunday iltimos rad etilganidan keyin 68-modda 2-qismida nazarda tutilgan maxsus konstitutsiyaviy shikoyatga ham haqli bo‘lmadi. Bu xulosa uning yolg‘on guvohlik haqidagi da’vosi asossiz yoki uning manfaatlari himoyasiz degani emas — faqat konstitutsiyaviy murojaatning mazkur tartibi uning protsessual maqomiga mos kelmaydi.
Shunga o‘xshash vaziyatga tushganlar uchun amaliy tavsiyalar:
- Avval o‘z maqomingizni aniqlang: ishda shikoyatchi, jabrlanuvchi, guvoh yoki taraf sifatida qatnashayotganingizni tekshiring. Bu maqomlar bir xil huquqlar bermaydi.
- Dalillarni saqlang va belgilangan tartibda taqdim eting: bayonnomalar, yozishmalar va ko‘rsatmalardagi ziddiyatlar bo‘yicha ma’lumotlarni tartibli ravishda vakolatli organga yoki ishni ko‘rayotgan sudga yetkazing.
- Konstitutsiyaviy murojaatdan oldin yurist bilan maslahatlashing: tegishli qonun ish natijasiga ta’sir qiladimi va siz murojaat qilish huquqiga ega tarafmisiz — shu ikki savolni avval aniqlashtiring.
