1-bo‘lim — Insoniy voqea: Dilnozaning qonunga qarshi da’vosi
Dilnoza Rahimova Janubiy Koreyada kichik ustaxona yuritardi. Ruxsatnomasini yangilashga ariza berganida, idora undan qonundagi bir bandga asoslanib qo‘shimcha to‘lov talab qildi. Dilnoza bu qoida uning holatiga tatbiq etilmasligi kerak, deb hisobladi: uningcha, band haddan tashqari keng yozilgan va ayrim odamlarga boshqalardan ko‘ra og‘irroq yuk yuklardi.
U ma’muriy sudda to‘lov ustidan shikoyat qildi va ish ko‘rayotgan suddan tegishli qonun bandining konstitutsiyaviyligini tekshirtirish uchun Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishni so‘radi. Sud bu iltimosni rad etdi. Shundan keyin Dilnoza ishni shu yerda tugatmay, Koreya Konstitutsiyaviy sudiga alohida konstitutsiyaviy shikoyat berdi. Biroq uning oldida muhim bir to‘siq bor edi: qonunni konstitutsiyaga zid deb topish uchun qanday qaror chegarasi talab qilinadi?
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Koreya Konstitutsiyaviy sudi qaysi hollarda qonun yoki uning bir bandi konstitutsiyaga muvofiq degan qaror chiqaradi? Xususan, qonunni konstitutsiyaga zid deb topish uchun yetarli ovoz yig‘ilmasa yoki Oliy sud uni konstitutsiyaga mos tarzda tor talqin qilib, muammoli qo‘llanishini istisno qilgan bo‘lsa, bu qanday natijaga olib keladi?
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?
Koreyada Konstitutsiyaviy sudga konstitutsiyaviy shikoyat berishning bir yo‘li — sud ko‘rayotgan ishida qo‘llanadigan qonunni konstitutsiyaga zid deb topishni so‘rashdir. Agar ishni ko‘rayotган oddiy sud konstitutsiyaviy назорат учун murojaat qilish iltimosini rad etsa, taraf Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilishi mumkin. Bu tartib Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan.
Qonunni konstitutsiyaga zid deb e’lon qilish uchun Konstitutsiyaviy sudda belgilangan miqdordagi ovoz talab qilinadi. Sud to‘qqiz sudyadan iborat bo‘lishi mumkin, ammo qonunni konstitutsiyaga zid deb topish uchun kamida olti sudyaning ovozi zarur. Demak, konstitutsiyaga zid degan fikr olti ovozga yetmasa, sud qonun konstitutsiyaga muvofiq degan qaror chiqaradi.
Qonun mazmuniga ko‘ra, Konstitutsiyaviy sud qonunning konstitutsiyaga zidligi haqidagi xulosani zarur ovozlar soni bilan qo‘llab-quvvatlay olmasa, qaror qismida qonun konstitutsiyaga zid emasligini bildiradi.
Bu qoida qarorning ma’nosini to‘g‘ri tushunishni talab qiladi: konstitutsiyaga muvofiq degan qaror barcha sudyalar qonunni mukammal yoki har qanday vaziyatda adolatli deb bilganini anglatmaydi. Bu, avvalo, qonunni konstitutsiyaga zid deb topish uchun zarur bo‘lgan ovoz chegarasiga erishilmaganini anglatadi.
Qonunning talqini ham muhim. Ba’zan qonun matni keng yoki noaniq bo‘ladi. Oliy sud uni shunday talqin qilishi mumkinki, konstitutsiyaga zid oqibat tug‘dirishi mumkin bo‘lgan qo‘llanish doirasi chiqarib tashlanadi. Agar bu talqin Konstitutsiyaviy sudning qonunni qanday konstitutsiyaviy talqin qilish haqidagi qarashiga mos kelsa, Konstitutsiyaviy sud tegishli bandni konstitutsiyaga muvofiq deb topishi mumkin.
Konstitutsiyaga mos talqin — qonun matnini imkon qadar Konstitutsiyaga muvofiq tushunish, konstitutsiyaga zid natija beradigan talqinni esa qo‘llamaslikdir. Bunday yondashuv qonunni bekor qilishdan ko‘ra uning qo‘llanish chegarasini aniqlashtiradi.
Amalda quyidagi jihatlar tekshiriladi:
- shikoyat ishda qo‘llanadigan qonun yoki uning bandiga tegishlimi;
- oddiy sud qonunni konstitutsiyaviy nazoratga yuborish haqidagi iltimosni rad etganmi;
- qonunni konstitutsiyaga zid deb topish uchun yetarli ovoz toplanadimi;
- Oliy суд qonunni muаммоли қўлланишини истисно этадиган, Конституцияга мос талқинни аллақачон қабул қилганми;
- бу талқин Конституциявий суднинг ҳуқуқий қарашига мос келадими.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi qonunni konstitutsiyaga zid deb topishda belgilangan yuqori ovoz chegarasiga amal qiladi. Shu sababli sudyalarning ayrimlari qonun yuzasidan jiddiy e’tiroz bildirgan bo‘lsa-da, olti ovoz to‘planmasa, qonunni bekor qiluvchi qaror chiqarilmaydi. Natijada qaror qismida qonun konstitutsiyaga zid emas deb ko‘rsatilishi mumkin.
Sudlar, shuningdek, qonunning matnini undan kelib chiqadigan har qanday tasavvuriy qo‘llanishdan ajratib ko‘radi. Agar qonun Oliy sud tomonidan konstitutsiyaga mos tor ma’noda talqin qilinib, konstitutsiyaga zid bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlarda qo‘llanmasligi belgilangan bo‘lsa, Konstitutsiyaviy sud aynan shu amaliy talqinni hisobga olishi mumkin. Biroq bu har qanday tor talqin qonunni avtomatik ravishda oqlaydi degani emas: talqin sudning konstitutsiyaviy qarashiga mos bo‘lishi lozim.
Muhim farq shundaki, sud qonunni konstitutsiyaga muvofiq deb topganida uning barcha mumkin bo‘lgan qo‘llanishlarini ma’qullamaydi. Qaror muayyan talqin yoki yetarli ovoz to‘planmaganiga asoslangan bo‘lishi mumkin.
5-bo‘lim — Qoidalarni Dilnozaning ishiga tatbiq etish
Dilnozaning holatini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqaylik.
- U tegishli tartibdan foydalandi. Иш кўраётган маъмурий суддан қонун бандини Конституциявий судга юборишни сўради. Суд рад этгач, 68-модда 2-қисми бўйича конституциявий шикоят бериш йўли очилди.
- Шикоятнинг моҳияти қонуннинг конституциявийлигига тааллуқли эди. Дилноза қўшимча тўловни шунчаки ноқулай деб ҳисобламади; у тўловга асос бўлган қонун банди унинг ҳолатида Конституцияга зид равишда қўлланишини айтди. Шунинг учун суд қонун матни ва унинг амалдаги талқинини кўриб чиқиши керак эди.
- Овозлар сони натижани белгилайди. Агар қонунни конституцияга зид деб топиш тарафдорлари олти овозга етмаса, Дилнозанинг эътирозлари жиддий бўлган тақдирда ҳам, Конституциявий суд конституцияга зид эмас деган қарор чиқариши мумкин. Бу — унинг далиллари аҳамиятсиз дегани эмас; қонунни бекор қилиш учун қонун талаб қилган миқдорда овоз тўпланмаганини англатади.
- Олий суд талқини алоҳида аҳамият касб этади. Агар Олий суд ушбу бандни Дилноза хавотирланаётган конституцияга зид қўлланишни истисно қиладиган тарзда талқин қилган бўлса ва бу талқин Конституциявий суд қарашига мос келса, Конституциявий суд бандни конституцияга мувофиқ деб топиши мумкин. Бунда қарор қонуннинг ҳар қандай вазиятда тўлов талаб қилишга рухсат беришини эмас, уни конституцияга мос чегарада қўллаш мумкинлигини англатади.
- Конституциявий шикоят асосий низони автоматик ҳал қилмайди. Қонун конституцияга зид деб топилмагани Дилноза тўловни албатта тўлаши керак ёки унинг маъмурий даъвоси албатта рад этилади дегани эмас. Асосий ишни кўраётган суд тўлов қонуний талаб қилинган-қилинмаганини, қонуннинг тўғри талқинини ва Дилнозанинг далилларини алоҳида баҳолаши лозим.
6-bo‘lim — Xulosa: Dilnoza bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Dilnozaning konstitutsiyaviy shikoyati qanoatlantirilmadi: Konstitutsiyaviy sud qonunni konstitutsiyaga zid deb topish uchun zarur bo‘lgan olti ovozga erisha olmadi. Bundan tashqari, Oliy sudning qonunni muammoli qo‘llanishni istisno etadigan konstitutsiyaga mos talqini mavjudligi sudning qonunni kuchda qoldirishiga asos bo‘ldi. Shuning uchun qaror qismida tegishli qoida konstitutsiyaga zid emas deb topildi.
Ammo Dilnozaning ishi shu bilan avtomatik ravishda tugamadi. U asosiy ma’muriy ishida to‘lov uning holatiga tatbiq etilmasligini ko‘rsatishi mumkin edi. Endi uning uchun eng muhim vazifa — qonunning o‘ziga oid e’tirozni takrorlash emas, balki sud qabul qilgan tor va konstitutsiyaga mos talqin uning vaziyatiga qanday tatbiq etilishini dalillar bilan tushuntirish bo‘ldi.
Shunga o‘xшаш ҳолатга тушсангиз, қуйидагиларни унутманг:
- Суд ҳужжатларини тўпланг: оддий суднинг қонунни Конституциявий судга юбориш ҳақидаги илтимосни рад этган қарори ва ишда қўлланадиган қонун бандини сақланг.
- Қонуннинг амалдаги талқинини текширинг: Олий суд қонунни қайси доирада қўллашни белгилаганини аниқланг; бу талқин сизнинг ҳолатингизга татбиқ этиладими, деган саволга алоҳида эътибор беринг.
- Икки масалани ажратинг: қонуннинг Конституцияга мувофиқлиги ва унинг айнан сизга тўғри татбиқ этилгани — алоҳида ҳуқуқий саволлар. Асосий ишда фактлар, тўлов ҳисоб-китоби ва қарорнинг сабабларини ҳужжатлар билан исботланг.
