1. Insoniy voqea: bir necha bandga qarshi chiqqan Dilshod
Dilshod Karimov oilasidan qolgan yer maydoniga egalik qilardi. Yerning qiymati oshgani haqidagi hisob-kitobga tayangan holda unga yerning ortiqcha qiymatidan olinadigan soliq belgilandi. Dilshod hisoblash usuli va soliq miqdoriga ta’sir qiluvchi ayrim qonun normalari adolatsiz, deb hisobladi. U sudda o‘z ishini ko‘rib chiqayotgan paytda aynan shu bandlarni Konstitutsiyaga zid deb topish haqida iltimos qildi.
Dilshodning e’tirozi tor doirada edi: u butun soliq qonunini emas, soliq solinadigan qiymatni aniqlashga va soliq miqdorini belgilashga taalluqli ayrim normalarni nishonga oldi. Biroq тўlov tartibiга дахлдор қолган қоидалар ҳам айнан шу асосий ҳисоб-китобларга таянади. Shu bois bir savol tug‘ildi: so‘rov faqat ayrim moddalar bilan cheklangan bo‘lsa ham, Konstitutsiyaviy sud butun qonunning taqdirini hal qilishi mumkinmi?
2. Huquqiy savol
Asosiy masala shuki: Konstitutsiyaviy sud odatda faqat tekshirish so‘ralgan qonun moddalarini baholaydimi yoki ayrim moddalar konstitutsiyaga zid deb topilsa, shu qonunning qolgan qismini ham ko‘rib chiqishi mumkinmi?
3. Koreya qonunchiligida qoida qanday?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra, konstitutsiyaviy nazoratning boshlang‘ich doirasi odatda sud tomonidan tekshirish uchun kiritilgan qonun moddalari bilan belgilanadi. Biroq qonunda muhim istisno mavjud: agar shu moddalar konstitutsiyaga zid deb topilishi butun qonunni amalda qo‘llashga imkon bermasa, sud qonunning o‘zini to‘liq ko‘rib chiqishi mumkin.
Asosiy qoida: tekshiruv odatda so‘rovda ko‘rsatilgan normalar bilan cheklanadi. Ammo ularning kuchini yo‘qotishi qonunning butunlay ishlamay qolishiga olib kelsa, nazorat doirasi kengaytirilishi mumkin.
Bu qoida konstitutsiyaviy shikoyat tartibiga ham tatbiq etiladi. Ya’ni, ish ko‘rilayotgan sud tegishli normalarni tekshirtirishga murojaat qilganidan keyin yuzaga keladigan konstitutsiyaviy shikoyatda ham qonunni kengroq doirada tekshirish imkoniyati bor.
Muhim jihat: butun qonunni tekshirishga o‘tish faqat ayrim moddalardan norozi bo‘lingani uchungina mumkin emas. Kengaytirish uchun o‘sha moddalar qonunning ishlashi uchun zarur bo‘lgan asosiy unsurlar ekanini va ularsiz qonunni qo‘llab bo‘lmasligini aniqlash lozim.
Bu masalada yana bir tushuncha muhim: norma Konstitutsiyaga mos emas deb topilsa-da, uni darhol bekor qilish o‘rniga qonun chiqaruvchiga tuzatish kiritish uchun imkon berilishi mumkin. Bunday qaror Konstitutsiyaga nomuvofiqlik haqidagi qaror deb yuritiladi. U konstitutsiyaga zidlik masalasini tan oladi, lekin normaning kuchini yo‘qotish oqibatlarini muayyan muddat yoki shartlar bilan boshqaradi. Bunday qaror ham tekshiruv doirasini kengaytirish qoidasidan chetda qolmaydi.
Jarayonning muhim nuqtalari quyidagilar:
- Avval sudda ko‘rilayotgan ishning natijasiga ta’sir qiluvchi qonun normasi aniqlanadi.
- Odatda faqat tekshirish uchun taqdim etilgan norma yoki normalar baholanadi.
- Agar ularning bekor bo‘lishi butun qonunni qo‘llashni imkonsiz qilsa, sud qonunning qolgan qismini ham nazorat predmetiga qo‘shishi mumkin.
- Bu qoida konstitutsiyaviy shikoyat ishlariga ham tatbiq etiladi.
4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi nazorat doirasini belgilashda, odatda, so‘rov chegaralarini hurmat qiladi. Bu yondashuv sudga har qanday nizoda butun qonunni o‘z tashabbusi bilan qayta ko‘rib chiqish vakolatini bermaydi.
Biroq qonun normalari bir-biridan uzilgan holda emas, yagona tizim sifatida ishlaydi. Agar so‘ralgan norma qonunning asosiy tarkibiy qismi bo‘lsa — masalan, soliqning hisoblash bazasini yoki stavkasini belgilasa — uni qo‘llab bo‘lmasligi qonunning boshqa qismlarini ham samarasiz qilishi mumkin. Bunday vaziyatda sud tor doirada qolish butun qonunning amalda ishlashiga to‘sqinlik qilishini e’tiborga oladi.
Sud yondashuvining mazmuni: nazorat chegarasi faqat murojaatda keltirilgan moddalar soni bilan emas, balki o‘sha moddalarning qonunning qolgan qismi bilan qanchalik uzviy bog‘liqligi bilan belgilanadi.
Shu bois sud «qaysi modda so‘raldi?» degan savol bilan cheklanmaydi. U, shuningdek, «bu modda kuchini yo‘qotsa, qonunning qolgan qismini mustaqil ravishda qo‘llash mumkinmi?» deb tekshiradi.
5. Qoidalarni Dilshodning ishiga tatbiq etish
Dilshod soliq qonunining faqat ayrim normalariga e’tiroz bildirgan bo‘lsa-da, u tanlagan qoidalar soliq tizimining eng muhim qismlariga taalluqli edi. Masalan, soliq solинадиган ер қийматини қандай белгилаш ва шу қийматдан солиқни қайси ставкада ҳисоблаш масалалари бутун механизмнинг асосини ташкил этади.
Birinchidan, sud bahsli normalar Dilshodning ishiga bevosita ta’sir qiladimi, degan savolni ko‘rib chiqadi. Agar soliq miqdori aynan shu normalar asosida hisoblangan bo‘lsa, ularning konstitutsiyaviyligi ish natijasi uchun muhim bo‘ladi.
Ikkinchidan, sud ularning qonundagi vazifasini aniqlaydi. Soliqning hisoblash bazasi va stavkasi kabi qoidalar oddiy texnik tafsilot emas. Ular soliq majburiyatining o‘zini belgilaydi. Agar ulardan biri konstitutsiyaga zid bo‘lsa yoki qonun chiqaruvchi tomonidan qayta ko‘rib chiqilishi zarur bo‘lsa, qonunning qolgan qismi bilan soliqni to‘g‘ri hisoblashning imkoni qolmasligi mumkin.
Uchinchidan, aynan shu bog‘liqlik tekshiruv doirasini kengaytirishga asos bo‘ladi. Masala endi faqat Dilshod ko‘rsatgan ayrim bandlar haqida emas: ularsiz soliq qonunini amalda qo‘llash mumkinmi, degan savol ham yuzaga keladi. Agar javob «yo‘q» bo‘lsa, Konstitutsiyaviy sud butun qonun haqida qaror chiqarishi mumkin.
To‘rtinchidan, sud har bir normaga nisbatan qarorning turini alohida belgilashi mumkin. Ayrim qoidalar konstitutsiyaga zid deb topilishi, boshqasiga esa qonun chiqaruvchi tuzatish kiritishi kerakligi sababli Konstitutsiyaga nomuvofiqlik qarori berilishi ehtimol. Ammo qaysi qaror tanlanishidan qat’i nazar, asosiy normalarning amal qilmasligi butun qonunni qo‘llashni imkonsiz qilsa, nazorat doirasini kengaytirish qoidasi ishga tushadi.
Demak, Dilshodning «men faqat bir nechta moddaga qarshi chiqdim» degan vajи tekshiruv doirasини mutлақ чекламайди. Muhimi, so‘ralgan moddalar soliq qonunining mustaqil ishlay olishi uchun qanchalik zarurligidir.
6. Xulosa: Dilshodning ishi qanday yakunlanadi va siz nima qilishingiz kerak?
Dilshodning vaziyatida javob — ha, Konstitutsiyaviy sud ayrim moddalarga nisbatan bildirilgan e’tiroz doirasidan chiqib, butun qonunni tekshirishi mumkin. Buning uchun bahsli normalarning konstitutsiyaga zid yoki nomuvofiq deb topilishi qonunning qolgan qismini qo‘llashga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Sud tekshiruvni avtomatik ravishda kengaytirmaydi; u qonunning tarkibiy bog‘liqligini va asosiy qoidalarsiz ishlash imkonini alоҳида baholaydi.
O‘xshash vaziyatga duch kelsangiz, quyidagilarni yodda tuting:
- E’tiroz bildirilayotgan norma sizning ishingiz natijasiga qanday ta’sir qilishini hujjatlar va aniq hisob-kitoblar bilan ko‘rsating.
- Bahsli qoida qonunning qaysi asosiy qismini belgilashini, uni qo‘llab bo‘lmasa qolgan normalar nima sababdan ishlamasligini tushuntiring.
- Konstitutsiyaviy murojaat berishdan oldin ish yuritayotgan advokat bilan protsessual shartlar, muddatlar va so‘ralayotgan qarorning ehtimoliy oqibatlarini tekshirib chiqing.
Bu qoida tor e’tiroz har doim tor qaror bilan tugaydi, degani emas. Ba’zan bir necha muhim moddaning taqdiri butun qonunni ishlatish mumkin yoki mumkin emasligini hal qiladi.
